Ung thư tuyến giáp hoàn toàn không lây từ người này sang người khác – dù là qua tiếp xúc da, ăn uống chung, hôn, quan hệ tình dục hay hít thở chung không khí với người bệnh. Đây không phải là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, virus hay ký sinh trùng gây ra, mà xuất phát từ những đột biến xảy ra ngay bên trong tế bào tuyến giáp của chính người bệnh.
Tuy câu trả lời rất rõ ràng về mặt y khoa, nhưng trên thực tế lâm sàng, BS.CKI. Phạm Cao Thành, Khoa Ung bướu, Bệnh viện Hoàn Mỹ Sài Gòn – vẫn thường xuyên gặp những bệnh nhân và người nhà lo lắng, thậm chí có tâm lý né tránh khi chăm sóc người thân mắc bệnh. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu đúng bản chất của ung thư tuyến giáp, vì sao nó không lây, vì sao nhiều gia đình có 2-3 người cùng mắc bệnh, và ai thực sự cần đi tầm soát sớm.
1. Ung thư tuyến giáp là gì?
Tuyến giáp là một tuyến nội tiết hình con bướm nằm phía trước cổ, ngay dưới sụn giáp, có nhiệm vụ tiết hormone điều hòa nhịp tim, huyết áp, thân nhiệt và chuyển hóa năng lượng của cơ thể.
Ung thư tuyến giáp xảy ra khi các tế bào tại tuyến giáp bị tổn thương vật liệu di truyền (DNA), khiến chúng nhân lên mất kiểm soát và hình thành khối u ác tính. Đây là bệnh nội tiết ác tính phổ biến, theo các số liệu thống kê:
Tỷ lệ mắc toàn cầu (GLOBOCAN / IARC – WHO): Theo báo cáo dữ liệu ung thư toàn cầu của IARC GLOBOCAN, ung thư tuyến giáp chiếm khoảng 2,5% – 3% tổng số ca ung thư mới trên toàn thế giới mỗi năm.
Tỷ lệ tại Việt Nam (Cơ sở dữ liệu GLOBOCAN): Dữ liệu thống kê ung thư tại Việt Nam từ GLOBOCAN Vietnam Fact Sheet ghi nhận ung thư tuyến giáp chiếm khoảng 2,2% – 3% tổng số ca mắc mới, đứng trong top 10 bệnh ung thư phổ biến nhất.
Thông tin dịch tễ & Tổng quan bệnh học (Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ): Bạn có thể dẫn nguồn thông tin chi tiết về tỷ lệ gia tăng và đặc điểm bệnh học tại American Cancer Society – Thyroid Cancer có xu hướng gia tăng nhanh nhờ khả năng tầm soát bằng siêu âm ngày càng tốt.
Về mặt mô bệnh học, ung thư tuyến giáp được chia thành NHIỀU NHÓM, mỗi nhóm có đặc điểm sinh học khác nhau:
- Thể nhú (Papillary): phổ biến nhất (khoảng 80-85%), tiên lượng tốt.
- Thể nang (Follicular): khoảng 10-15%.
- Thể tủy (Medullary – MTC): hiếm gặp hơn nhưng có liên quan di truyền rõ rệt nhất.
- Thể không biệt hóa (Anaplastic): rất hiếm, tiến triển nhanh.
Việc phân biệt các thể này quan trọng vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến câu hỏi “có di truyền không” mà nhiều người hay nhầm với “có lây không”.
2. Vì sao ung thư tuyến giáp không thể lây?
Một bệnh được xem là lây nhiễm khi có tác nhân gây bệnh (vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng) có thể tồn tại và di chuyển từ cơ thể người bệnh sang người lành qua dịch tiết, máu, không khí hoặc đường tình dục….
Ung thư tuyến giáp không có bất kỳ tác nhân nào như vậy. Tế bào ung thư tuyến giáp:
- Chỉ tồn tại và phát triển bên trong cơ thể người bệnh, không phát tán ra môi trường bên ngoài dưới dạng có thể lây nhiễm.
- Nếu vô tình đi vào cơ thể người khác (ví dụ qua vết thương hở), hệ miễn dịch của người nhận sẽ nhận diện đây là tế bào lạ và tiêu diệt chúng gần như ngay lập tức.
- Không tồn tại trong nước bọt, mồ hôi hay dịch tiết theo cách có khả năng gây bệnh cho người khác.
Vì vậy, các hành vi sinh hoạt hằng ngày như ăn chung mâm, dùng chung ly chén, ôm, hôn, ngủ chung phòng hay chăm sóc trực tiếp người bệnh đều an toàn tuyệt đối, không có nguy cơ lây nhiễm ung thư tuyến giáp.
Lưu ý hiếm gặp mang tính học thuật: y văn thế giới có ghi nhận một vài trường hợp cực hiếm tế bào ung thư “truyền” qua cấy ghép tạng (người hiến mang tế bào ung thư tiềm ẩn, người nhận dùng thuốc ức chế miễn dịch mạnh nên không đào thải được tế bào lạ). Đây là tình huống y khoa đặc biệt trong ghép tạng, hoàn toàn khác với việc lây nhiễm qua sinh hoạt thông thường và không áp dụng cho ung thư tuyến giáp trong đời sống hằng ngày.
3. Vậy tại sao nhiều gia đình có 2-3 người cùng mắc bệnh ung thư tuyến giáp ?
Dưới đây là 3 nhóm tác nhân chính khiến nhiều thành viên trong một gia đình cùng mắc bệnh:
| Tác nhân | Tỷ lệ trong tổng số ca ung thư tuyến giáp | Vì sao khiến nhiều người trong nhà cùng mắc? |
|---|---|---|
| Đột biến ngẫu nhiên (tản phát) | Hơn 90% | Ung thư tuyến giáp là bệnh khá phổ biến; việc 2-3 người trong một gia đình đông thành viên cùng mắc một bệnh phổ biến hoàn toàn có thể là trùng hợp, không do bệnh này “lan” từ người này sang người kia |
| Môi trường & lối sống dùng chung | Không tính riêng thành % (là yếu tố cộng thêm nguy cơ, không loại trừ nhóm trên) | Cùng nguồn nước, cùng chế độ ăn (ví dụ vùng thiếu i-ốt), cùng thói quen sinh hoạt trong nhiều năm khiến các thành viên có nguy cơ mắc bệnh tăng tương tự nhau |
| Di truyền (gen RET, hội chứng MEN2…) | Khoảng 5-10% | Gen bất thường truyền trực tiếp từ cha/mẹ sang con, chủ yếu gặp ở thể tủy |
| Trùng hợp thống kê giữa các loại ung thư khác nhau | Không phải riêng của ung thư tuyến giáp | Trong nhà có người mắc ung thư tuyến giáp, người khác lại mắc một loại ung thư khác (vú, đại tràng, phổi…) không liên quan gì đến nhau về mặt bệnh học. Vì ung thư nói chung là nhóm bệnh rất phổ biến trong dân số, việc một gia đình có từ 2 người trở lên mắc các loại ung thư khác nhau qua nhiều năm là điều hoàn toàn có thể xảy ra một cách ngẫu nhiên, không phải do “lây” bất kỳ loại ung thư nào sang nhau |
Vì sao con số “5-10% di truyền” nghe có vẻ mâu thuẫn với “thể tủy có tới 25% di truyền”?
Con số 1: Phân loại theo THỂ BỆNH (loại ung thư)
- Ung thư tuyến giáp thể tủy (MTC) chiếm khoảng ~5% tổng số ca ung thư tuyến giáp.
- Ung thư tuyến giáp thể không tủy (thể nhú, thể nang…) chiếm ~95% còn lại.
→ Đây là cách chia theo loại tế bào ung thư xuất phát từ đâu, không liên quan gì đến di truyền hay tản phát.
Con số 2: Phân loại theo NGUỒN GỐC BỆNH (di truyền hay không)
- Tính chung cho TẤT CẢ các loại ung thư tuyến giáp: khoảng hơn 90% là tản phát (đột biến mắc phải, không di truyền), còn khoảng 5-10% có yếu tố gia đình/di truyền.
→ Đây là cách chia theo bệnh có di truyền hay không, áp dụng cho toàn bộ các thể bệnh gộp lại.
Vậy 2 con số này khớp với nhau như thế nào?
Phần “5-10% có yếu tố gia đình” ở Con số 2 chính là tổng hợp từ cả 2 nhóm:
- Một phần nhỏ đến từ thể không tủy (khoảng 5-15% của riêng nhóm NMTC là dạng gia đình — nhưng vì NMTC quá phổ biến nên con số tuyệt đối này không nhiều)
- Một phần đến từ thể tủy: 25% của riêng MTC là di truyền (do gen RET) — nhưng vì MTC chỉ chiếm ~5% tổng số ca, nên 25% × 5% chỉ tương đương khoảng 1,25% tổng số ca ung thư tuyến giáp nói chung.
Riêng ung thư tuyến giáp thể tủy (MTC) là ngoại lệ đáng chú ý: khoảng 25% trường hợp có liên quan đến đột biến gen RET di truyền, nằm trong hội chứng đa u nội tiết loại 2 (MEN2A, MEN2B). Nếu cha hoặc mẹ mang gen RET đột biến, con cái có 50% khả năng nhận gen này.
Ngoài yếu tố gen, các thành viên trong cùng một gia đình còn có xu hướng dùng chung nguồn nước, chế độ ăn (ví dụ vùng thiếu i-ốt), thói quen sinh hoạt hoặc cùng tiếp xúc với tác nhân môi trường – đây cũng là lý do khiến nhiều người trong nhà cùng mắc bệnh mà không hề liên quan đến “lây nhiễm”.
Thông tin trích theo y văn (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8900298, https://dnatesting.uchicago.edu/tests/hereditary-thyroid-cancer-panel)
4. Vì sao bệnh nhân phải “cách ly” sau khi uống i-ốt phóng xạ (I-131)?
Đây là nguồn gốc của rất nhiều hiểu lầm. Sau phẫu thuật, một số bệnh nhân được điều trị bổ trợ bằng i-ốt phóng xạ (I-131) để tiêu diệt mô giáp còn sót lại hoặc tế bào ung thư di căn.
Việc bác sĩ yêu cầu bệnh nhân hạn chế tiếp xúc gần với người khác (đặc biệt trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai) trong vài ngày không phải vì sợ lây tế bào ung thư, mà vì cơ thể người bệnh lúc này đang đào thải phóng xạ dư qua nước tiểu, mồ hôi, nước bọt. Đây là biện pháp phòng ngừa phơi nhiễm bức xạ, hoàn toàn khác về bản chất so với cách ly do bệnh truyền nhiễm.
5. Những yếu tố nguy cơ thực sự của ung thư tuyến giáp
Vì bệnh không lây, việc phòng ngừa cần tập trung vào kiểm soát các yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận:
- Giới tính và tuổi: nữ giới có nguy cơ cao gấp 2-3 lần nam giới, thường gặp ở độ tuổi 30-50.
- Tiền sử xạ trị vùng đầu – cổ, đặc biệt khi còn nhỏ.
- Tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến giáp thể tủy hoặc hội chứng MEN2.
- Rối loạn i-ốt: bằng chứng về i-ốt còn mâu thuẫn giữa các nghiên cứu, không phải yếu tố nguy cơ đã được khẳng định chắc chắn.
- Thừa cân – béo phì và một số hội chứng di truyền hiếm như Cowden, FAP.
6. Người thân của bệnh nhân có cần tầm soát không?
Có, nhưng không phải vì sợ “lây” mà vì yếu tố di truyền và môi trường sống chung. Tôi thường khuyên:
- Nếu gia đình có người mắc ung thư tuyến giáp thể tủy, các thành viên trực hệ (cha mẹ, anh chị em ruột, con cái) nên được tư vấn di truyền và xét nghiệm gen RET, siêu âm tuyến giáp định kỳ 6-12 tháng/lần.
- Với các thể ung thư tuyến giáp phổ biến khác (thể nhú, thể nang), dù ít mang tính di truyền hơn, người thân vẫn nên khám sức khỏe định kỳ và siêu âm tuyến giáp nếu có triệu chứng bất thường hoặc yếu tố nguy cơ đi kèm.
7. Khi nào cần đi khám ngay?
Bạn nên đến cơ sở y tế có chuyên khoa Ung bướu hoặc Nội tiết để được thăm khám khi có các dấu hiệu:
- Sờ hoặc nhìn thấy khối u vùng cổ.
- Khàn tiếng kéo dài không rõ nguyên nhân.
- Khó nuốt, khó thở hoặc đau vùng cổ không thuyên giảm.
- Nổi hạch vùng cổ bất thường.
- Cảm giác vướng/nặng/bó chặt ở cổ dù chưa sờ thấy khối u rõ
- Ho kéo dài không do cảm cúm/viêm họng thông thường
- Đau lan từ cổ lên tai khi nuốt Khối u to nhanh trong thời gian ngắn
- Có tiền sử gia đình (đặc biệt thể tủy) hoặc từng xạ trị vùng đầu-cổ → nên chủ động tầm soát dù chưa có triệu chứng
Phát hiện càng sớm, tỷ lệ điều trị khỏi của ung thư tuyến giáp (đặc biệt thể nhú, thể nang) càng cao, nhiều trường hợp tiên lượng rất tốt nếu được chẩn đoán và can thiệp kịp thời.
Câu hỏi thường gặp
Ung thư tuyến giáp có lây qua đường ăn uống, hôn hay quan hệ tình dục không? Không. Ung thư tuyến giáp không phải bệnh truyền nhiễm nên không lây qua bất kỳ hình thức tiếp xúc sinh hoạt nào.
Chăm sóc người thân bị ung thư tuyến giáp có cần đề phòng gì không? Không cần cách ly hay hạn chế tiếp xúc thông thường. Chỉ cần lưu ý riêng trong giai đoạn ngắn sau điều trị i-ốt phóng xạ theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh phơi nhiễm bức xạ, không phải vì sợ lây ung thư.
Ung thư tuyến giáp có di truyền không? Phần lớn không di truyền. Riêng thể tủy có tỷ lệ di truyền đáng kể qua đột biến gen RET, nên người thân trực hệ của bệnh nhân thể này nên được tư vấn di truyền và tầm soát sớm.
Vợ/chồng của người bị ung thư tuyến giáp có nguy cơ mắc bệnh cao hơn không? Không, vì không có quan hệ huyết thống nên không chịu ảnh hưởng của yếu tố gen di truyền. Nguy cơ (nếu có) chỉ đến từ việc chung môi trường sống hoặc chế độ ăn, không phải do lây nhiễm.
Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS.CKI. Phạm Cao Thành – Khoa Ung bướu, Bệnh viện Hoàn Mỹ Sài Gòn. Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
